Birgili Ataullah Efendi Ve Sıbyan Mektebi

Ataullah Efendi

  • Osmanlılar döneminde, Anadolu’da yetişen âlim bir zattır.
  • Sultan II. Selim Hân’ın hocasıdır.
  • İsmi Ahmed, lakabı Atâullah, unvânı Molla ve Hâce’dir.
  • Molla Atâullah veya Atâî Ahmed Efendi diye tanınır.
  • Doğum târihi belli değildir. İzmir’e bağlı Ödemiş kazasının Birgi kasabasında doğmuş,
  • 1571 senesinde İstanbul’da vefat etmiştir.
  • Kabri, Şeyh Ebü’l-Vefâ Câmii’nin bahçesindedir.
  • Mütedeyyin ve ilim ehli bir âileden olan Atâî Ahmed Efendi, çocukluğunda iyi bir eğitim ve terbiye gördü.
  • Zamanının âlimlerinden çeşitli ilimler tahsil etti.
  • Lebisîzâde Pîr Ahmed Çelebi’nin talebesi oldu. Onun ilim meclislerinde, sohbet ve hizmetinde bulundu.
  • Sonra Merhaba Efendi’den okuyup bütün ilimlerde yükseldi.
  • Büyük âlim Ebussuud Efendi ile İstanbul Kâdısı Sâdî Efendi’den ilim tahsil edip, yüksek ilmî derecelere ulaştı.
  • Sâdî Efendi’den Kâdı Beydâvî Tefsiri’ okudu.
  • Sâdî Efendi’nin derslerine devam ederken 1525 senesinde İsrâfil-zâde Hayreddin Efendi Bursa Sultâniyye Medresesi’ne müderris olunca, Atâullah Efendi’nin hocası Saîd Efendi’ye haber göndererek, Atâullah Efendi’yi talebe okutmak üzere Bursa’ya göndermesini istedi.
  • Hocasının izniyle bir müddet Bursa’ya gidip vazife yaptıktan sonra tekrar İstanbul’a döndü.
  • Hocasının hizmetine devam etti. Sâdî Efendi 1535 senesinde Şam Kâdılığına tayin edilince, Atâullah Efendi de yardımcı olarak yanında gitti.
  • Hocasının kızıyla evlendi.
  • Aynı yıl kadı vekili oldu.
  • Şam Eyâleti’nden Hacc’a gitmek üzere hazırlanan Hac kâfilesine başkan olarak vazifelendirildi.
  • Hac ibâdetini yaparak efendimizin ravza-i mutahhara’sını ziyaret edip döndükten sonra, sırasıyla Birgi’deki Aydınoğlu Medresesi ve Mudurnu Yıldırım Han Medresesi’ne müderris tayin edildi.
  • Bir süre talebe okutup, ilim öğrettikten sonra Tokat Sultâniyye Medresesi’ne nakledildi. Sonra İstanbul’da Hacı Hasan-zâde Medresesi’ne, daha sonra da Dursun Efendi yerine Kadı Hüsam Medresesi’ne müderris oldu.
  • Hasan Efendi isminde bir zat vasıtasıyla Veziriazam Rüstem Paşa ile görüştü.
  • 1547 senesinde Rüstem Paşa’nın yeni yaptırdığı medreseye müderris tayin edildi.
  • 1550 senesinde Manisa Sancağı’nda bulunan Şehzâde II. Selim Han’ın hocası ve terbiyecisi – Akşemseddin evlâdından- Şemsi Çelebi vefat edince,yerine şehzâde hocalığı ile vazifelendirildi.
  • İlim ve edeb yönünden şehzâdenin iyi yetişmesine çalıştı ve bu hususta büyük hizmetleri oldu.
  • 1566 senesinde Sultan II. Selim Han tahta geçince, Atâullah Ahmed’i büyük bir camide halka vaaz ve nasihat etmekle vazifelendirdi.
  • Vaaz ve nasihatleri insanlar üzerinde çok tesirliydi. Halk tarafından çok sevilip sayılırdı.
  • Asrındaki âlimlerin büyüklerinden olan Atâullah Efendi, ulemânın ve vüzerânın müracaat kaynağı oldu. Pek çok meseleyi Atâullah Ahmed’e sorarlardı. Karar vermekte keskin kılıç gibi idi. Gerek askerî, gerekse idârî makamlara tayin olunacak kimseler tayin edilmeden önce, Atâullah Ahmed ile bu konuda istişare yapılır, onun fikir ve sözüne göre iş yapılırdı.
  • Zâhirî ilimlerde olduğu gibi tasavvufta da yüksek derece sahibi idi.
  • 1571 senesi Safer ayının on birinci günü İstanbul’da vefat etti.
  • Sicill-i Osmani’de belirtildiğine göre, 1571 yılında vefat eden Birgili Ataullah Atai Ahmed Efendi’nin cenaze namazı, Süleymâniye Câmii’nde Ebussud Efendi tarafından kıldırmıştır.
  • Cenaze namazında Veziriazam Mehmed Paşa, diğer vezirler, âlimler, devletin ileri gelenleri ve kalabalık bir halk topluluğu hazır bulundu. Şeyh Ebü’l-Vefâ Câmii Hazîresi’nde kendisi için hazırlanan türbeye defnedildi.
  • Evlâdından ve hizmetçilerinden elli kişiye vazîfe ve maaş verilerek taltif edildi.

Kişiliği:

  • Atâullah Ahmed çok zeki, ilim ve irfan kaynağıydı. Üstün halleri, dış görünüşünden de anlaşılırdı. Anlayışı, kavrayışı ve hâfızası güçlüydü.
  • Af, kerem, ihsan ve ikram sahibiydi.
  • Sünnet-i seniyyeye bağlı ve bu konuda dikkatliydi.
  • Bütün işlerinin dinimizin emirlerine tam uygun olmasına gayret ederdi.
  • Tedbir, temkin ve ihtiyatla hareket ederdi.
  • Verâ ve takvâ sâhibiydi.
  • Eserleri:
  • Hâce Atâullah Ahmed Efendi, fıkıh, tefsir ve diğer ilimlerde bazı eserler tasnif etmiştir.
  • “Hidâye” isimli meşhur fıkıh kitabının baş tarafına tâlîkâtı,
  • “Tefsîr-i Şerîf”i ile başka eserleri ve
  • “Atâî” mahlası ile söylediği şiirleri vardır.
  • Kazaskar Ataullah Efendi Sıbyan Mektebi;

 

  • İstanbul Sur içi Vefa Cemal Yener Tosyalı Caddesi’ne cepheli olarak Birgili Ataullah Atai Ahmet Efendi tarafından yaptırılmıştır. 1571 tarihinde inşa edilmiştir. Vakfiyesi bu tarihi taşımaktadır.
  • Vefa’daki Bozdoğan Kemerini geçtikten sonraki köşe başındadır.
  • Yüksek bir bodrum üzerine tek katlı ve dikdörtgen planlıdır.
  • Duvar örgüsü kesme taş ve üç sıra tuğla örülmüştür. Bu duvar örgüsüne Almaşık denir.
  • Bodrum kat cephesi sıvalı olup, dörtgen lokma demir parmaklıklı pencere açıklıkları mevcuttur.
  • Dershane katında ise büyük ve üstü kemerli pencereler bulunmaktadır.
  • Dershane katının büyük ve tek sıra yuvarlak kemerli pencereleri de demir parmaklıklıdır.
  • Mektep, son zamanlarda uzun süre konut olarak kullanılmıştır.

Vakfiyesi:

  • Mektebin Muharrem 979 tarihli vakfiyesinde; Ataullah Efendi ibn Şemsettin vakfiyesi: Kalenderhane Mahallesindeki mektebin
  • hocasına günlük yedi,
  • mektebin halifesine dört,
  • ferraşına bir dirhem maaş belirlenmiştir.
  • Ayrıca mektebin 25 yetim talebesine her yıl Ramazan Bayramında elbise takımı, gömlek, don, birer çift pabuç, mest, arakiye ve kuşaktan meydana gelen bir giysi takımı alınmaktadır.
  • Ayrıca yetim talebelere Kurban Bayramı’nda da giyilmek üzere birer çift ayakkabıda alınmaktadır.
  • Mektebin 1913 yılında Milli Eğiti tarafından teftiş edildiği bilinmektedir.
  • Yazma teftiş defterinde “Haziran 1913 yılında Molla Hüsrev Mahallesi’nde Kazasker Ataullah Efendi Mektebi teftiş edilmiştir” notu ile teftişin yeri ve tarihi belirtilmektedir.
  • Turgut Kut’un mektepler listesinde ise, o tarihlerde (1923-28) kiraya verilmekte olduğu belirtilmiştir.
  • Daha sonraları ise mektep, tarihi eser olarak tescillenmiştir.
  • Bir dönem konut olarak kullanılan yapı, içten büyük ölçüde harap bir hale gelmişti. Vakıflar İdaresi’nden Fatih Belediyesi’ne tahsisi yaptırıldıktan sonra, belediye tarafından restorasyonu yaptırılmıştır.
  • 2015 yılı ortalarında restorasyonu tamamlanarak özgün yapısına kavuşan bina bugün derneğimiz İSEDER tarafından kullanılmaktadır.

Kaynakça

  • http://ercaninal.blogspot.com.tr/2013/03/hoca-ataullah-efendi-atai-ahmed-efendi.html (13.10.2015)
  • Sicill-i Osmani – Mehmed Süreyya

 




Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir